Mural 
Lalo Luque (Lalone) – Desinformación (2020), mural przy ul. Antonio Vico 33, Ciudad Jardín, Malaga, Hiszpania.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0.

Współczesny kryzys informacyjny nie polega wyłącznie na tym, że w obiegu pojawia się coraz więcej fałszywych treści. Jego istotą jest coś głębszego: rozmycie odpowiedzialności za to, co uznajemy za fakt.

W świecie treści generowanych przez algorytmy, automatycznych obrazów, zmanipulowanych nagrań i informacji rozpowszechnianych w czasie rzeczywistym pytanie „czy to jest prawdziwe?” wraca z nową siłą. Nie dlatego, że prawda przestała istnieć, lecz dlatego, że coraz trudniej ją odróżnić od przekazu, który tylko sprawia wrażenie wiarygodnego.

Dezinformacja nie jest dziś jedynie kłamstwem. Jest mechanizmem, który wykorzystuje emocje, pośpiech i nadmiar treści, aby osłabić zdolność krytycznego myślenia – zarówno po stronie odbiorcy, jak i nadawcy.

Prawda, nie jest „dziennikarska”.

Warto to powiedzieć jasno: nie istnieje „prawda dziennikarska”.
Prawda nie zależy od zawodu, redakcji ani medium. Jest tym, czym jest – niezależnie od tego, kto ją opisuje.Dziennikarstwo nie tworzy prawdy. Może jedynie próbować ją rozpoznać, opisać i przekazać w możliwie uczciwy sposób. Każde pojęcie „prawdy medialnej” czy „prawdy redakcyjnej” jest skrótem myślowym, który – używany bez ostrożności – prowadzi do relatywizacji faktów. A to dokładnie ten mechanizm, na którym żeruje dezinformacja.Problem współczesnych mediów nie polega więc na tym, że zanikły wartości. Polega na tym, że same deklaracje wartości przestały wystarczać w świecie, w którym informacja krąży szybciej niż możliwość jej zrozumienia.

Sztuka jako ostrzeżenie: mural „Dezinformacja” w Maladze.

Wyjątkowo trafnym komentarzem do tego stanu rzeczy jest mural „Desinformación” autorstwa Lalo Luque (Lalone), wykonany w lutym 2020 roku w dzielnicy Ciudad Jardín w Maladze. Na obrazie widzimy starszego mężczyznę czytającego gazetę z zamkniętymi oczami. Trzymany przez niego egzemplarz płonie, a na pierwszej stronie znajduje się nagłówek dotyczący globalnego zagrożenia, które w tamtym czasie zdominowało przekaz medialny. Ogień symbolizuje eskalację emocji – strach, napięcie i sensacyjność – które bardzo szybko zaczęły wypierać spokojną analizę faktów.

Najważniejszym elementem muralu są jednak zamknięte oczy czytelnika. To nie jest obraz kłamstwa, lecz obraz rezygnacji z myślenia. Człowiek nie weryfikuje informacji, nie konfrontuje jej z innymi źródłami, nie zadaje pytań. Przyjmuje przekaz w całości – wraz z emocją, którą ten przekaz niesie.

Mural Lalone’a nie opowiada o jednym wydarzeniu ani o jednej epoce. Jest uniwersalnym ostrzeżeniem przed informacją konsumowaną bez refleksji. Dokładnie tym mechanizmem, który napędza fake newsy także dziś, w erze treści generowanych przez sztuczną inteligencję.

Odpowiedzialność nie rodzi się z procedury.

Odpowiedzialności, etyki i dążenia do prawdy nie da się wyprodukować procedurą. Nie powstają one z regulaminów, checklist ani narzędzi analitycznych. Są kategoriami moralnymi, a nie technologicznymi.

Procedura nie czyni dziennikarza uczciwym.
Narzędzie nie gwarantuje prawdy.
Algorytm nie zastępuje sumienia.

Mówienie o procedurach weryfikacyjnych nie wynika z przekonania, że technika rozwiąże problem dezinformacji. Wynika z czegoś przeciwnego: z uznania, że w świecie masowej produkcji treści sama deklaracja uczciwości przestała być wystarczającą ochroną przed błędem, presją i manipulacją.

Procedura nie zabezpiecza prawdy. Zabezpiecza jedynie transparentność drogi dochodzenia do niej.

Associated Press i AP Verify – zapis drogi, nie wyrocznia.

W tym kontekście inicjatywy takie jak AP Verify, uruchomione przez Associated Press, nie są próbą „automatyzacji prawdy”. Są próbą uporządkowania odpowiedzialności. AP Verify to platforma, która łączy różne metody analizy treści cyfrowych – od sprawdzania obrazu i wideo, przez geolokalizację, po dokumentowanie kolejnych kroków weryfikacji. Associated Press wyraźnie podkreśla jednak, że narzędzie nie rozstrzyga o prawdziwości materiału. „Verification remains a journalistic process, not a technological shortcut.” (Associated Press – komunikat prasowy) To rozróżnienie jest kluczowe. AP Verify nie mówi: „to jest prawda”. Mówi raczej: „tak wyglądała droga, którą przeszliśmy, próbując do niej dotrzeć”. I tylko tyle. Ale to „tylko” ma dziś ogromne znaczenie.

Dlaczego to ważne, także dla mniejszych redakcji.

Dla redakcji lokalnych i tematycznych problemem nie jest brak informacji, lecz ich nadmiar. Media społecznościowe produkują codziennie ogromną liczbę treści, z których tylko część zasługuje na uwagę, a jeszcze mniejsza – na publikację.

W takich warunkach przewagą nie jest szybkość ani technologia, lecz konsekwencja i odpowiedzialność. Redakcja, która nie twierdzi, że „ma prawdę”, lecz potrafi pokazać, jak jej szukała, buduje zaufanie trwalsze niż jakikolwiek zasięg.

 Trzymanie kursu.

Dezinformacja rozwija się tam, gdzie emocja wypiera refleksję, a odpowiedzialność rozmywa się w tłumie udostępnień. Sztuka – taka jak mural „Dezinformacja” – potrafi ten mechanizm obnażyć. Dziennikarstwo musi odpowiedzieć na niego inaczej: uczciwością intelektualną, pokorą wobec faktów i gotowością do pokazania własnych ograniczeń.Nie twierdzimy, że mamy prawdę.Twierdzimy, że bierzemy odpowiedzialność za sposób, w jaki jej szukamy.I to jest jedyny kurs, który w dłuższej perspektywie ma sens.